Meclis-i Meşihat

Meclis-i Meşîhat, Osmanlı Devleti’nde özellikle XIX. yüzyılda şeyhülislâmlığın bünyesinde dinî ve şer‘î meseleleri görüşmek, fetva ve dinî-idarî konularda karar almak üzere oluşturulan yüksek bir danışma ve karar kuruludur. Ancak kavramı doğru anlamak için Meclis-i Meşîhat ile Şeyhülislâmlık makamını birbirinden ayırmak gerekir.

1. Meşîhat ne demekti?

Meşîhat, kelime olarak şeyhlik/manevî önderlik anlamına gelir. Osmanlı idarî teşkilatında ise Şeyhülislâmın makamı ve onun başında bulunduğu dinî-hukukî teşkilat için kullanılan bir terim hâline gelmiştir. Şeyhülislâm, Osmanlı’da özellikle klasik dönemde:

• Önemli dinî meselelerde fetva verir,
• Şer’i konularda devletin en yüksek dinî otoritelerinden biri olarak görev yapar,
• Kadı ve müderrislerin bulunduğu ilmiye teşkilatının üst kademesinde yer alırdı.

2. Meclis-i Meşîhat neydi?

Meclis-i Meşîhat, Şeyhülislâmlık makamı içerisinde dinî-hukukî meselelerin toplu şekilde görüşülmesini ve değerlendirilmesini sağlayan bir meclisti. Özellikle Tanzimat ve sonrasındaki Osmanlı bürokrasisinde devlet meselelerinin daha kurumsal hâle gelmesiyle birlikte bu tür meclislerin önemi arttı. Başlıca görevleri arasında:

• Şer‘î meseleleri görüşmek,
• Kendisine gönderilen önemli dinî-hukukî konuları incelemek,
• Fetva ve dinî kararların hazırlanmasına katkıda bulunmak,
• Medrese ve ilmiye teşkilatıyla ilgili meseleleri değerlendirmek,
• Dinî kurumların (mali durumları) işleyişiyle ilgili kararlar almak,
• Gerektiğinde devlet makamlarına dinî-hukukî görüş bildirmek vardı.

3. Nasıl çalışıyordu?

Meclis, tek kişinin kanaatine dayanan bir yapı olmaktan ziyade bir kurul mantığıyla çalışıyordu. Bir mesele ortaya çıktığında: Mesele → inceleme → kurulda görüşme → şer‘î/hukukî değerlendirme → karar/görüş → gerekli makam veya kişiye bildirme şeklinde bir süreç işleyebiliyordu.

Burada önemli nokta şudur: Meclis-i Meşîhat, bugünkü anlamıyla bağımsız bir mahkeme değildi. Aynı zamanda bütün Osmanlı hukuk sisteminin üzerinde bulunan bir “dinî yüksek mahkeme” olarak düşünülmemelidir. Osmanlı’nın farklı dönemlerinde görev ve teşkilat yapısı değişmiştir.

4. Şeyh’ul-İslam ile Meclis-i Meşîhat arasındaki fark; basitçe şöyle özetlenebil:

1. Şeyh’ul-İslam: Devletin en yüksek dinî-hukukî makamı. Bir nevi resmi otoriteden bağımsız çalışan diyanet işleri başkanı.
2. Meşihât: Şeyhülislâmlık makamı ve teşkilatı.
3. Meclisi Meşihât: Meşîhat bünyesinde meseleleri kurul olarak görüşen yapı.
4. Fetvahâne: Fetvaların hazırlanması ve fetva hizmetlerinin yürütülmesiyle ilgili birim.Bir nevi Din İşleri Yüksek Kurulu.
5. Kadı: Şer‘î mahkemelerde yargılama yapan görevli, yani Hâkim.

5. Neden önemliydi?

Meclis-i Meşîhat’ın önemi, Osmanlı’da dinî otoritenin kurumsallaşmasının önemli örneklerinden biri olmasından gelir. Özellikle son dönem Osmanlı’sında devletin karşılaştığı yeni meseleler — modern hukuk, eğitim, aile hukuku, vakıflar, medreseler, idarî düzenlemeler ve Batı hukukuyla ilişkiler — karşısında şer‘î açıdan değerlendirme yapılması gerekiyordu. Bu nedenle Meşîhat teşkilatı, sadece fetva veren bir makam değil, zamanla dinî eğitim, fetva, ilmiye ve şer‘î meselelerin idaresiyle bağlantılı geniş bir bürokratik yapı hâline geldi.

6. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta

Meclis-i Meşîhat ile “Meclis-i Âlî-i Meşîhat” veya “Meclis-i İntihâb-ı Meşâyih” gibi benzer isimli Osmanlı kurumları birbirine karıştırılmamalıdır. Osmanlı’nın son döneminde Meşîhat teşkilatında farklı görevleri olan çeşitli meclis ve komisyonlar bulunuyordu. II. Mahmud dönemi, Tanzimat dönemi ve II. Abdülhamid/Meşrutiyet dönemlerinde teşkilatın yapısında değişiklikler olmuştur. Bunun detayları Osmanlı Arşivinden incelenerek, günümü en uygun şekli geliştirilebilir.

Bu verilerin Osmanlı arşivinden incelenerek, günümüze en uygun bir kurul teşkil edilebilir. Özellikle dini konularda ağzı onanın konuştuğu bu dönem sona ermelidir. Sosyal medyada biraz taraftar bulan her kesin “bana göre” diyerek ahkâm kesmelerin önüne geçilmelidir. Aksi halde bu tarikat ce cemaat enflasyonu, sonunda bir anarşiye ve derken (hadi iç savaş demeyelim) sosyal felaketlere sebep olacaktır.